Murarka ogrodowa

W sytuacji, gdy z całego świata docierają informacje o malejącej liczbie rodzin pszczelich z nieustalonego powodu, szukamy rozwiązań alternatywnych, czyli innych zwierząt, mogących efektywnie uzupełnić faunę zapylającą także w naszych sadach. Jednym z nich jest murarka ogrodowa zwana też pszczołą samotną bądź samotnicą (Osmia rufa L.). 
Aktualna systematyka murarki ogrodowej przedstawia się następująco: 

  • Królestwo: Zoa (Animalia) – Zwierzęta
  • Podkrólestwo: Metazoa (Eumetazoa) – Tkankowce
  • Typ: Arthropoda – Stawonogi
  • Gromada: Insecta – Owady
  • Rząd: Hymenoptera – Błonkoskrzydłe
  • Podrząd: Apocrita – Stylikówki (Grupa: Aculeata – Żądłówki)
  • Nadrodzina: Apoidea - Pszczoły
  • Rodzina: Megachilidae - Miesierkowate 
  • Rodzaj: Osmia 
  • Gatunek: Osmia rufa – Murarka ogrodowa

Cechy charakterystyczne rzędu błonkoskrzydłe (Hymenoptera), do którego zaliczamy murarkę, to: dwie pary błoniastych skrzydeł, aparat gębowy gryząco – liżący, przeobrażenie holometabolia, larwy wszystkich typów (u murarki apodialna), poczwarka typu wolnego zabezpieczona kokonikiem.

Rodzaj murarka (Osmia) liczy w Polsce 18 gatunków pszczół posiadających zdolność murowania gniazd i zbierania pyłku na dolną stronę odwłoka. Jednym z najpospolitszych gatunków wiosennych jest murarka ogrodowa, takson występujący na terenie całego kraju i reprezentujący grupę tzw. pszczół samotnic. Nazwa „murarka” pochodzi od czynności związanych z zakładaniem gniazd, do których budowy używa gliny lub piasku zmieszanego ze śliną. Cechą charakterystyczną murarki ogrodowej jest silnie owłosione ciało, w kolorze rdzawym lub rdzawoczerwonym (stąd łacińska nazwa gatunkowa rufa). Jest pszczołą średnich rozmiarów, wymiarami ciała zbliżoną do pszczoły miodnej. U samic, na płytce czołowej widoczne są dwa wystające rożki, a w części twarzowej głowy - silnie zbudowane i uzębione żuwaczki (narząd ten ułatwia sprawne wykonywanie prac murarskich). Murarka ogrodowa  żyje samotnie, ale może w odpowiednich warunkach tworzyć bardzo duże kolonie. Nie produkuje miodu na skalę gospodarczą. W Europie wykorzystywana jest głównie do zapylania drzew owocowych. Łatwość hodowli sprawia, że schronienia dla wielu gatunków samotnie żyjących dzikich pszczół (między innymi murarki ogrodowej) stanowią element ozdobny przydomowych ogródków oraz ogrodów botanicznych a ich hodowlę rozpatrywać można jako przyjemne hobby. Jeżeli chodzi o bazę pokarmową to  murarka ogrodowa jest polifagiem. Jej lista roślin pokarmowych obejmuje około 150 gatunków, m.in. wszystkie gatunki drzew owocowych, porzeczki, maliny, jeżyny, truskawki, rzepak, wykę czy mniszek. 
Występuje pospolicie w środowisku ogrodów przydomowych i sadów. 
Gnieździ się w spróchniałych drzewach, drewnianych ścianach, belkach, słupach lub konarach, pustych łodygach roślin (np. trzcina, ostrożeń). Gniazdo zbudowane jest z kilku do kilkunastu komórek (komór lęgowych), które ułożone są jedna za drugą i oddzielone od siebie ziemnymi ściankami – przegrodami z „zaprawy murarskiej”. W każdej komórce samica gromadzi porcję pokarmu, a następnie składa jajo i ją zamyka. Otwór wejściowy po zakończonym procesie składania jaj zostaje zasklepiony ziemną ścianką. Murarki gromadzą w jednej komórce około 200 mg pyłku zmieszanego z nektarem. Aby zaprowiantować jedną komorę lęgową, samica wykonuje około 40 lotów, odwiedzając 1200 kwiatów. Jedna samica, nawet w trudnych warunkach pogodowych, zakłada przeciętnie pięć komór lęgowych, na zaprowiantowanie których wykonuje 200 lotów, zapylając w ten sposób 6000 kwiatów. W dobrych warunkach pogodowych jedna samica zakłada zwykle 15 komór lęgowych (co równa się 18000 zapylonych kwiatów). 

Cykl życiowy tego pospolitego gatunku nie jest skomplikowany. Loty murarki trwają od początku kwietnia do końca czerwca. Samce wylatują z gniazd kilka dni wcześniej niż samice, ale okres ich lotów jest znacznie krótszy od samic i trwa tylko 3 tygodnie. Długość życia samic wynosi około 7–8 tygodni. Samice po wyjściu z gniazda kopulują z kilkoma samcami, a unasiennione przystępują do budowy gniazda, zbioru nektaru i pyłku oraz składania jaj. Po zakończonej reprodukcji samice giną. Kilka dni po zamknięciu komórek z jaj wylęgają się larwy, które odżywiają się zgromadzonym w komórce pokarmem, snują oprzędy i we wrześniu się przepoczwarzają. Zimę spędzają w postaci imaginalnej (dorosłej) w oprzędach. Wiosną wylatują i powtarzają jednoroczny cykl życiowy. 
Wykorzystanie gospodarcze murarki wynika po części z jej uniwersalności jako zapylacza, a także wysokiej efektywności zapylania większości roślin ogrodniczych. Skuteczność zapylania kwiatów jabłoni jest równie wysoka jak pszczoły miodnej. Ciężar owoców przy zapyleniu murarką i pszczołą miodną jest porównywalny. W sadach i jagodnikach, w których są wystawiane jej gniazda można bez obawy użądlenia wykonywać wszystkie prace pielęgnacyjne. Z pełnym powodzeniem wykorzystuje się ją do zapylania roślin ogrodniczych uprawianych pod osłonami, gdyż łatwo przyzwyczaja się do nowych warunków, szybko podejmuje pracę na kwitnących roślinach i ma spokojne zachowanie. W warunkach szklarniowych i przy pogodnym niebie murarki są aktywne przez około 14 godzin w ciągu dnia. 
W chowie murarki ogrodowej małe znaczenie odgrywa wysokość umieszczenia kokonów i materiałów gniazdowych - gnieżdżą się zarówno na wysokości 1 m nad ziemią, jak i w gniazdach znajdujących się na wysokości trzeciego piętra. Istotną rolę ma dokładne osłonięcie przed deszczem i zachowanie właściwej wystawy. Murarki, podobnie, jak i inne pszczoły, są "dziećmi słońca". Kierunek ustawienia przygotowanych dla niej materiałów gniazdowych ma bezpośredni związek z oświetleniem kanałów wylotowych, dogrzaniem miejsca posadowienia gniazd i aktywnością pszczół zwłaszcza wcześnie rano i wieczorem. Otwory wylotowe prowadzące do gniazd powinny być więc skierowane na pd-wsch, pd lub pd-zach. Należy unikać wystawiania gniazd w miejscach chłodnych i zawilgoconych. 
Najważniejsze cechy biologiczne i walory użytkowe murarki to:

  • aktywność biologiczna w okresie największego zapotrzebowania na owady zapylające,
  • naturalna skłonność do tworzenia kolonii i przywiązanie do miejsca gnieżdżenia,
  • łatwość zajmowania gniazd sztucznie przygotowanych,
  • spokojny charakter i całkowity brak agresywności (murarka nie broni gniazd i nawet w przypadku bliskiego kontaktu z ludźmi nie jest agresywna),
  • szerokie preferencje pokarmowe,
  • wysoka efektywność zapylania roślin, 
  • umiejętność pracy w tunelach foliowych,
  • niewielki dystans lotów po pokarm (do 300 m od gniazd).

Do hodowli murarki wykorzystuje się łodygi trzciny pospolitej. Można tworzyć z nich pakiety. Rurki gniazdowe najlepiej umieszczać w drewnianych, zadaszonych skrzynkach celem zabezpieczenia ich przed deszczem i zawilgoceniem. W miejscu uprawy, którą pszczoły mają oblatywać, rurki gniazdowe przywiązuje się do drzew w taki sposób, aby nie były one narażone na podmuchy wiatru, lub umieszcza się je na przygotowanych do tego celu stojakach. Wysokość nie ma większego znaczenia, istotne jest natomiast skierowanie otworów wylotowych. Rurki gniazdowe można zasiedlić na dwa sposoby:

  • w miejscach naturalnych skupisk murarki (najczęściej na południowych ścianach budynków, drewnianych stodół), gdy zakwitną pierwsze rośliny, wystawia się przygotowany wcześniej materiał gniazdowy;
  • drugi sposób polega na zakupieniu kokonów tej pszczoły. Kokony zabezpieczone przed wilgocią oraz ptakami wystawia się w bezpośrednim sąsiedztwie rurek gniazdowych również po zakwitnięciu pierwszych roślin.

Rurki gniazdowe należy w okresie lotów pszczół zabezpieczyć przed dostępem ptaków owadożernych, takich jak sikory i dzięcioły. W tym celu stosuje się siatkę. Cały czas należy dbać o to, aby gniazda nie uległy zawilgoceniu. Po ustaniu lotów murarek rurki gniazdowe można zabezpieczyć siatką o drobnych oczkach, która także chroni przed ptakami drapieżnymi i drobnymi gryzoniami (np. kunami), ale też ogranicza dostęp do gniazd innym owadom oraz pasożytom. Jesienią można przenieść rurki gniazdowe do suchego i czystego pomieszczenia, w którym panuje temperatura zbliżona do tej w środowisku naturalnym, lub zabezpieczone przed wilgocią pozostawić w miejscu ich stacjonowania.   

Literatura:

  • Banaszak – Cibicka W., 2009. Hodowla dziko żyjących pszczół. Przegląd Pszczelarski, 17: 25-26. 
  • Banaszak J., 1993. Ekologia pszczół. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, Poznań. 
  • Flaga S., 2002. Pszczoła murarka ogrodowa. Zarząd Główny PKE, Kraków 
  • Glejdasz K., Wilkaniec Z. 2008. Murarka ogrodowa (Osmia rufa L.: Megachilidae) jako element środowiska rolniczego – biologia i ekologia. [W:] Krajobraz i Bioróżnorodność, (red. S. Kaczmarek: 263-275). Wydawnictwo UKW, Bydgoszcz. 
  • Ruszkowski A. Gosek J., Biliński M., Pawlikowski T., Kosior A., Fijał J., Kaczmarska K., 1998. Okresy pojawu pszczół samotnic z rodziny miesiarkowatych (Hymenoptera, Apoidea, Megachilidae) oraz przebieg inkubacji niektórych gatunków. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe 42: 299-312. 
  • Ruszkowski A., Biliński M., 1986. Rośliny pokarmowe oraz znaczenie gospodarcze murarek. Pszczelnicze Zeszyty Naukowe. 30: 63-87. 
  • Syga P., 2011. Owady mile widziane (dostępne online: http://www.e-ogrody.pl/ Ogrody/1,113395,4130283.html
  • Szefer P., 2012. Budowa pułapek gniazdowych dla murarki ogrodowej Osmia rufa L. (dostępne online: http://podlaskie.ksow.pl/fileadmin/user_upload/podlaskie/pliki/publikacje_2012/piotr_szefer.pdf)
  • Wójtowski F., 1979. Spostrzeżenia nad biologią i możliwościami użytkowania pszczoły murarki – Osmia rufa L. (Apoidea: Megachilidae). Roczniki AR w Poznaniu, 111: 203-208. 

     

 

Luiza Dawidowicz
Autorka publikacji

Doktorantka na Wydziale Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Absolwentka kierunków: ochrona środowiska na UAM w Poznaniu oraz ogrodnictwo na UP w Poznaniu. Interesuje się projektowaniem ogrodów, urządzaniem i pielęgnacją zieleni, a także rewitalizacją zdegradowanych obszarów. W swoim działaniu łączy wiedzę zdobytą na obu kierunkach studiów z zamiłowaniem artystycznym oraz florystycznym. Uwielbia rośliny, zwierzęta, pracę w ogrodzie, podróże bliskie i dalekie. Działa w Stowarzyszeniu Inżynierów i Techników Ogrodnictwa w Poznaniu, w którym pełni funkcję wiceprezesa Sekcji Florystycznej.